Μετάφραση βιβλίων για τη Γαλλική Επανάσταση

Ο κατάλογος που ακολουθεί περιέχει όσα από τα βιβλία που αναφέρονται από τους συγγραφείς στο Πώς να σκεφθούμε τη Γαλλική Επανάσταση και στο Κριτικό λεξικό της Γαλλικής Επανάστασης (σε εξέλιξη) έχουν μεταφρασθεί στα ελληνικά.

Althusser, Louis, Montesquieu. La politique et l'histoire, PUF, Παρίσι, 1959

Αλτουσέρ, Λουί, Μοντεσκιέ, Πολιτική και Ιστορία, Πλέθρον, Αθήνα, 2005

Condorcet, Esquisse d'un tableau historique des progrès de l'esprit humain, Flammarion, Παρίσι, 1998

Κοντορσέ, Σχεδίασμα για έναν ιστορικό πίνακα των προόδων του ανθρώπινου πνεύματος, Πόλις, Αθήνα, 2006

Condorcet, Mémoire sur l'instruction publique, 1001 nuits, Παρίσι, 2002

Κοντορσέ, Αναφορά στο σχέδιο διατάγματος επί της γενικής οργάνωσης της δημόσιας παιδείας, Νήσος, Αθήνα, 2023

Engels, Friedrich, Etudes philosophiques, Éd. Sociales, Παρίσι, 1951

Ένγκελς, Φρίντριχ, Φιλοσοφικές μελέτες, Ιστορική Έρευνα, Αθήνα, 1980

Furet F. και Richet D., La Révolution française, 2 τόμοι, Hachette, Παρίσι, 1964-5

Φυρέ Φ. και Ρισέ Ντ., Η Γαλλική Επανάσταση, Εστία, Αθήνα, 1997

Lenine, Un pas en avant, deux pas en arrière, Œuvres choisies, Μόσχα, 1954

Λένιν, Ένα βήμα μπρος δυο βήματα πίσω, πολλές ελληνικές εκδόσεις· τελευταία, Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, 2012

Marx, Karl, Critique de la philosophie hégélienne de l'État, Costes, Παρίσι, 1948

Μαρξ, Κάρολος, Κριτική της Εγελιανής Φιλοσοφίας του Κράτους και του Δικαίου, Παπαζήσης, Αθήνα, 2010

Marx, Karl, Critique des programmes de Gotha et d'Erfurt, Éd. Sociales, Παρίσι, 1972

Μαρξ, Κάρολος, Κριτική των προγραμμάτων Γκότα και Ερφούρτης, Κοροντζής, Αθήνα, 2004· Κριτική του προγράμματος της Γκότα, Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, 2010

Marx, Karl, La guerre civile en France, Éd. Sociales, Παρίσι, 1976

Μαρξ, Κάρολος, Ο εμφύλιος πόλεμος στη Γαλλία, Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, 2011

Marx, Karl, Misère de la philosophie, Éd. Sociales, Παρίσι, 1972

Μαρξ, Κάρολος, Η αθλιότητα της φιλοσοφίας, Νέοι Στόχοι, Αθήνα, 1892· Μορφή, Αθήνα, 1957· Αναγνωστίδης, Αθήνα, 1980 ή 1981· Καστανιώτης, Αθήνα, 1972

Marx, Karl, La Sainte Famille, Éd. Sociales, Παρίσι, 1959

Μαρξ, Κάρολος, Η αγία οικογένεια, Φιλοσοφία, Αθήνα, 1976

Marx, K. και Engels Fr., L'idéologie allemande, Costes, Παρίσι, 1948

Μαρξ, Κ. και Ένγκελς Φρ., Η γερμανική ιδεολογία, 2 τόμοι, GUTENBERG, Αθήνα, 1997 και 1989

Michelet, Jules, Histoire de la Révolution française, τελευταία έκδοση La Pléiade, Παρίσι, 2019

Μισελέ, Ζυλ, Ιστορία της Γαλλικής Επαναστάσεως, Μορφωτική Εστία, Αθήνα, 1969

Rousseau, Jean-Jacques, Du contrat social, La Pléiade, Παρίσι, 1985

Ρουσσώ, Ζαν-Ζακ, Το κοινωνικό συμβόλαιο, Δαμιανός, Αθήνα, 1986· Πόλις, Αθήνα, 2004· Αγγελάκη, Αθήνα, 2021

Rousseau, Jean-Jacques, Émile ou de l'éducation, πρώτη έκδοση Jean Néaulme, Χάγη (και Duchesne, Παρίσι), 1762

Ρουσσώ, Ζαν-Ζακ, Αιμίλιος ή περί αγωγής, πολλές ελληνικές εκδόσεις· τελευταία (πρώτος τόμος), Πλέθρον, Αθήνα, 2010

Sieyès, Emmanuel (abbé), Qu'est-ce que le Tiers État ?, Παρίσι, 1888

Σιεγιές, Εμμανουήλ (αββάς), Τι είναι η Τρίτη Τάξη;, Παπαζήσης, Αθήνα, 2016

Tocqueville, Alexis de, De la démocratie en Amérique, Flammarion, Παρίσι, 1981

Τοκβίλ, Αλεξίς ντε, Η δημοκρατία στην Αμερική, Στοχαστής, Αθήνα, 2008

Tocqueville, Alexis de, L'Ancien Régime et la Révolution, Flammarion, Παρίσι, 1981

Τοκβίλ, Αλεξίς ντε, Το Παλαιό Καθεστώς και η Επανάσταση, Πόλις, Αθήνα, 2012

Στις μεταφράσεις μας, διατηρούμε τις παραπομπές του πρωτοτύπου στα ανωτέρω κείμενα και μεταφράζουμε οι ίδιοι τα εδάφια που παρατίθενται από τους συγγραφείς.

Οι διευκρινίσεις που ακολουθούν αφορούν σε θέματα μετάφρασης που συναντήσαμε και αποσκοπούν να εξηγήσουν ορισμένες επιλογές μας.

Το μεγαλύτερο ίσως πρόβλημα ήταν η απόδοση των όρων «démocratie» και «république» και των συναφών επιθέτων. Για τα αντίστοιχα λήμματα στο Λεξικό, επιλέξαμε «Δημοκρατία» και «Δημοκρατικό Πολίτευμα». Χρησιμοποιούμε επίσης, για την απόδοση του «république» και αναλόγως προς τα συμφραζόμενα, τους όρους «Κοινοβουλευτική Δημοκρατία», «Κοινοβουλευτισμός», «Κοινοβούλιο» (τους οποίους θεωρούμε πλησιέστερους στο νόημα της λέξης), «Δημοκρατικό Καθεστώς» ή απλώς «Δημοκρατία» (κατά την καθιερωμένη επίσημη απόδοση· παραδείγματος χάριν, «Πέμπτη (Γαλλική) Δημοκρατία» για «Cinquième République (Française)»). Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, χρησιμοποιούμε κεφαλαία αρχικά γράμματα, ενώ «δημοκρατία» αντιστοιχεί σε «démocratie». Για τα επίθετα, μεταφράζουμε «républicain» ως «ρεπουμπλικανός» ή «ρεπουμπλικανικός» και «démocrate, démocratique» ως «δημοκράτης, δημοκρατικός»

Αποδίδουμε ως «παραδοσιακές (ή «νομοκατεστημένες») τάξεις» τις «ordres» του Παλαιού Καθεστώτος, οι οποίες είναι ο Κλήρος (Clergé), η Ευγένεια (Noblesse) και η Τρίτη Τάξη (Tiers État). Η «Ευγένεια» έχει εδώ την αρχική της σημασία, συνδεόμενη με την καταγωγή ή την απονομή τίτλου από τον βασιλέα. Οι υποδιαιρέσεις εντός της Ευγενείας, «robe», «finance» και «epée», αποδίδονται ως «τήβεννος», «χρηματοοικονομία» και «ξίφος» αντιστοίχως. Επίσης, μεταφράζουμε «roturier» αδιακρίτως ως «δυσγενής», «μη ευγενής» ή «κοινός θνητός».

Για την απόδοση των γαλλικών (και, εν γένει, ξένων) ονομάτων υιοθετούμε τη γραφή πλησιέστερη της ορθογραφίας και της προφοράς του πρωτοτύπου. Παραδείγματος χάριν, ο Saint-Juste αποδίδεται ως Σαιν-Ζυστ, ο Burke ως Μπερκ, ο Aulard ως Ωλάρ, ο Malesherbes ως Μαλζέρμπ κ.λπ. Για ιστορικούς λόγους, διατηρούμε ωστόσο ορισμένα ονόματα καθιερωμένα από την παράδοση: Δαντόν, Ροβεσπιέρος, Βοναπάρτης, Βολταίρος κ.λπ. Σε όλες τις βιβλιογραφικές παραπομπές, απεναντίας, ονόματα και τίτλοι είναι όπως στο πρωτότυπο.

Στα συγκεκριμένα βιβλία, πολλές αναφορές χρησιμοποιούν το επαναστατικό ημερολόγιο (9η Θερμιδόρ, 18η Μπρυμαίρ) και σπανίως προσθέτουν το έτος του γεγονότος. Πράγματι, για έναν Γάλλο αναγνώστη, μια έκφραση όπως «μετά τη 10η Αυγούστου» γίνεται αμέσως κατανοητή ως συνδεόμενη με την άλωση του Κεραμεικού και την καθαίρεση του βασιλέα στις 10 Αυγούστου 1792. Χρήσιμα στοιχεία επ' αυτού για τον Έλληνα αναγνώστη περιέχουν, μεταξύ άλλων, οι ακόλουθες σελίδες της ελληνικής Βικιπαίδειας:

για το επαναστατικό ημερολόγιο, εδώ,

για το χρονολόγιο της Επανάστασης, εδώ.

Οι ακόλουθες παρατηρήσεις αποσκοπούν στη διευκόλυνση της κατανόησης ορισμένων εκφράσεων στο βιβλίο του Φ. Φυρέ, Πώς να σκεφθούμε τη Γαλλική Επανάσταση. Ο αριθμός αριστερά παραπέμπει στην αντίστοιχη σελίδα του βιβλίου. (Ανάλογες διευκρινίσεις για το Κριτικό λεξικό της Γαλλικής Επανάστασης θα αναρτηθούν μετά την ολοκλήρωση της έκδοσης.)

6, «…τον γάμο με την πριγκίπισσα των Αψβούργων…». Ο γάμος του Ναπολέοντα και της αρχιδούκισσας Μαρί-Λουίζ της Αυστρίας (Marie-Louise d'Autriche) έλαβε χώρα στις 1-2 Απριλίου 1810.

7, «…ο αράσωτος δάσκαλος του Ζυλ Φερύ…». Ο Jules Ferry (1832-1893), με τις υπουργικές αποφάσεις του στα τέλη του 19ου αιώνα, θεωρείται ο θεμελιωτής της δημόσιας ρεπουμπλικανικής παιδείας από την Τρίτη Γαλλική Δημοκρατία.

14, «…του Καρτέλ των αριστερών δυνάμεων…». Το Cartel des gauches ήταν ένας εκλογικός συνασπισμός για τις βουλευτικές εκλογές του 1924, στον οποίο συμμετείχαν οι radicaux indépendants (ανεξάρτητοι ριζοσπάστες), το Parti radical et radical-socialiste (ριζοσπαστικό και ριζοσπαστικό-σοσιαλιστικό Κόμμα), το Parti républicain-socialiste (ρεπουμπλικανικό-σοσιαλιστικό Κόμμα) και προσαρτήθηκαν ανεξάρτητοι σοσιαλιστές και η SFIO (Γαλλικό Τμήμα της Σοσιαλιστικής Διεθνούς).

50 (σημ.), «…στον Οτμάν κυρίως…». Στο βιβλίο του Franco-Gallia (Φράγκο-Γαλατεία), ο προτεστάντης François Hotman (1524-1590) προωθεί τις ιδέες αντιπροσωπευτικής κυβέρνησης και αιρετής βασιλείας.

52 (σημ.), «…στα δύο διαδοχικά «υπομνήματα» του Αντραίγκ…». Τα δύο κείμενα του Louis Alexandre de Launay, comte d'Antraigues (1753-1812) είναι Mémoire sur les États généraux, leurs droits et la manière de les convoquer (Υπόμνημα για τις Γενκές Τάξεις, τα δικαιώματά τους και τον τρόπο σύγκλησής τους) και Second mémoire sur les États généraux en Languedoc (Δεύτερο υπόμνημα για τις Γενικές Τάξεις στο Λανγντόκ).

51, «…τον Αιμίλιο…». Πρόκειται για το βιβλίο του Jean-Jacques Rousseau Émile ou de l'éducation (Αιμίλιος ή περί αγωγής)

54, «…τον δυστυχή Ζαν Καλάς…». Ο Jean Calas (1598-1652) ήταν προτεστάντης έμπορος στην Τουλούζη, ο οποίος κατηγορήθηκε άδικα ότι δολοφόνησε τον υιό του Marc-Antoine (διότι, υποτίθεται, ήθελε να ασπασθεί τον καθολικισμό) και καταδικάσθηκε σε φρικτό θάνατο από το τοπικό παρλαμέντο. Η δίκη του κατόπιν αναθεωρήθηκε και η μνήμη του αποκαταστάθηκε χάρις κυρίως στην επέμβαση του Βολταίρου.

70, «…ενός είδους γαλλικού ουιγισμού…». Οι Ουίγοι (Whigs) ήταν οπαδοί ενός φιλελεύθερου κοινοβουλευτισμού στην Αγγλία του 17ου αιώνα, με σημαντικό ρόλο στην Επανάσταση του 1688.

71, «…η τριανδρία Λαμέτ-Μπαρνάβ-Ντυπόρ…». Οι Adrien Duport (1759-1798), Antoine Barnave (1761-1793) και Alexandre de Lameth (1760-1829) ήταν ενεργά μέλη της Συντακτικής και από τους ιδρυτές της λέσχης των Ιακωβίνων. Φίλοι και με κοινό πολιτικό προσανατολισμό, συνιστούσαν την αποκαλούμενη «τριανδρία» (triumvirat) με συμπληρωματικά χαρακτηριστικά που συνοψίζονται στην έκφραση των συναδέλφων τους «αυτό που ο Ντυπόρ σκέφτεται, ο Μπαρνάβ το λέει και ο Λαμέτ το κάνει». Η μετέπειτα υποστήριξή τους μιας συνταγματικής μοναρχίας και οι σχέσεις τους με τη βασιλική οικογένεια οδήγησαν τον Μπαρνάβ στη γκιλοτίνα και τους άλλους δύο στην αποδημία. Σημειωτέον ότι ο Λαμέτ, ο οποίος κατείχε αξιώματα τόσο επί Αυτοκρατορίας όσο και επί Παλινόρθωσης, υπήρξε από τους ιδρυτές της φιλελληνικής επιτροπής Παρισιού (comité philhellène de Paris, 1825-1827).

93, «…της δολοφονίας των Φουλόν και Μπερτιέ…». Ο Joseph François Foullon (1715-1789) και ο Louis Bénigne François Bertier (1737-1789) εκτελέσθηκαν από το εξεγερμένο πλήθος μπροστά στο δημαρχείο του Παρισιού στις 22 Ιουλίου 1789.

95, «…η προσωρινή σύλληψη των Κυριών…». Οι θείες του Λουδοβίκου 16ου, Adélaïde και Victoire, καθ' οδόν προς τη Ρώμη τον Φεβρουάριο του 1791, κρατήθηκαν επί 11 ημέρες στην πόλη Arnay-le-duc της Βουργουνδίας πριν τους επιτραπεί να συνεχίσουν το ταξίδι τους, κατόπιν απόφασης της Συνέλευσης.

101, «…με τον Ναρμπόν…». Ο Louis Marie de Narbonne-Lara (1755-1813) διατέλεσε μεταξύ άλλων υπουργός πολέμου από τις 6 Δεκεμβρίου 1791 έως τις 9 Μαρτίου 1792.

101, «…ο Τιμπωντώ…». Ο Antoine Claire Thibaudeau (1765-1854) υπήρξε μεταξύ άλλων μέλος της Συμβατικής, Ορεινός μη Ιακωβίνος.

136, «…το πεπόνι του Μπερναρντέν ντε Σαιν-Πιερ…». Ο Bernardin de Saint-Pierre (1737-1814) είναι ο συγγραφέας του Paul et Virginie (Παύλος και Βιργινία). Το εδάφιο στο οποίο υπαινίσσεται ο Φυρέ, από τα επιστημονικά γραπτά του, είναι «Το πεπόνι έχει χωρισθεί σε φέτες από τη φύση για να φαγωθεί οικογενειακώς. Η κολοκύθα που είναι μεγαλύτερη μπορεί να φαγωθεί με τους γείτονες» και χαρακτηρίζει την υπέρμετρη τελεολογία.

138, «…Η πολιορκία του Σομπούλ είναι τελειωμένη…». Η φράση αποδίδεται στον αββά de Vertot (1655-1735), συγγραφέα πολλών ιστορικών έργων, μεταξύ των οποίων μια ιστορία της Μάλτας. Σε σχέση με την τελευταία, όταν του παρουσίασαν νέα στοιχεία, για την πολιορκία της Ρόδου από τους Οθωμανούς το 1565, λέγεται πως απάντησε «η πολιορκία μου είναι τελειωμένη» (mon siège est fait). Η έκφραση είναι πια παροιμιώδης στα σύγχρονα γαλλικά και σημαίνει «ό,τι και να μου πείτε, δεν αλλάζω γνώμη».

146, «…των σκουφωτών προέδρων…». Ο σκουφωτός πρόεδρος (président à mortier) ήταν ο επικεφαλής κάθε τμήματος (chambre) των παρλαμέντων του Παλαιού Καθεστώτος (αστικό, ποινικό, εμπορικό κ.λπ.). Η επίσημη ενδυμασία του περιλάμβανε έναν μαύρο βελούδινο σκούφο, σαν αναποδογυρισμένο γουδί (mortier).

149, «…εκτός από τον ρισερισμό…». Από το όνομα του θεολόγου Edmond Richer (1560-1631), ο ρισερισμός τονίζει τη σημασία της τοπικής ενορίας έναντι της εξουσίας του πάπα και των επισκόπων. Δημοφιλής μεταξύ των χαμηλών κληρικών, επηρέασε σημαντικά τη Συντακτική Συνέλευση.

154, «…το διάταγμα του 1781…». Το διάταγμα του 1781 (édit de Segur) απαιτούσε αυστηρά κριτήρια ευγενικής καταγωγής (quartiers de noblesse) για τους υποψηφίους αξιωματικούς του στρατού.

157, «…κυριάρχων συμβουλίων…». Πρόκειται για τα conseils souverains, αντίστοιχα των παρλαμέντων για τις επαρχίες που κατέκτησε ο Λουδοβίκος 14ος και για τις αποικίες.

168, «…Μασώ…Σουαζέλ…Μωπεού…Τυργκό…». Οι Jean-Baptiste de Machault (1701-1794), Étienne François de Choiseul (1719-1785), René Nicolas de Maupeou (1714-1792) και Anne Robert Jacques Turgot (1727-1781) κατείχαν ανώτατα υπουργικά αξιώματα, οι τρεις πρώτοι επί Λουδοβίκου 15ου και ο τελευταίος επί Λουδοβίκου 16ου.

168, «…ο Λομενί ντε Μπριέν…». Ο Étienne Charles de Loménie de Brienne (1727-1794), «υπουργός οικονομικών» από τον Απρίλιο του 1787, απέτυχε να επιβάλει τις μεταρρυθμίσεις του λόγω μεταξύ άλλων της αντίστασης των παρλαμέντων. Στις 5 Ιουλίου 1788 ζητά τη σύγκληση των Γενικών Τάξεων και παραιτείται στις 24 Αυγούστου 1788. Τον διαδέχθηκε ο Νεκέρ.

169, «…θρηνεί τις συμφορές της Μανόν Λεσκώ…». Η Manon Lescaut είναι η ηρωίδα του μυθιστορήματος του αββά Πρεβό (abbé Prévost) που πρωτοδημοσιεύθηκε το 1731.

169, «…υμνεί τις Φιλοσοφικές επιστολές ή τη Νέα Ελοΐζα…». Πρόκειται για τα βιβλία Lettres philosophiques του Βολταίρου και Julie ou la Nouvelle Héloïse του Ρουσσώ.

184, «…όπως ο Νικολά ντε Ρεστίφ…». Ο Nicolas Edme Restif (1734-1806), από αγροτική οικογένεια της Βουργουνδίας, τυπογράφος αρχικά στην Ωσέρ (Auxerre) και από το 1761 και μετά στο Παρίσι, έγραψε πολλά βιβλία, μεταξύ των οποίων μια πολύτομη αυτοβιογραφία, Monsieur Nicolas. Στα έργα του διαφαίνεται η καθημερινότητα των λαϊκών παρισινών στρωμάτων και το αίσθημα αποξένωσης και περιθωριοποίησης ενός απλού επαρχιώτη στο Παρίσι.

185, «…επιστροφή στον αββά Πλυς…». Υπαινιγμός στο έργο του abbé Pluche (1688-1761), θιασώτη της «φυσικής» θεολογίας.

222, «…Παρωδώντας τον Μπαινβίλ…». Υπαινιγμός στη φράση του Γάλλου ιστορικού Jacques Bainville (1879-1936) για τη Συνθήκη των Βερσαλλιών του 1919: «άκρως μαλακή (ή «γλυκιά») για ό,τι σκληρό έχει και άκρως σκληρή για ό,τι μαλακό έχει» (trop douce pour ce qu'elle a de dur, et trop dure pour ce qu'elle a de doux).

224, «…«μην επεμβαίνετε, μην εμποδίζετε»…». Η φράση (laissez-faire, laissez-passer), πρόταγμα οικονομικού φιλελευθερισμού, αποδίδεται στον Γάλλο χονδρέμπορο και οικονομολόγο Vincent de Gournay (1712-1759).

226 (σημ.), «…τη διαχείριση του Καλόν…». Ο Charles-Alexandre de Calonne (1734-1802), «υπουργός οικονομικών» από το 1783 έως το 1787, απέτυχε να επιβάλει τις μεταρρυθμίσεις του που μεταξύ άλλων προέβλεπαν τη φορολόγηση της Ευγενείας και του Κλήρου.

220, «…ή Λουβουά…». Η οικογένεια Le Tellier του François Michel Le Tellier de Louvois (1641-1691), σημαντικού υπουργού του Λουδοβίκου 14ου, εξευγενίσθηκε το 1574.

243, «…στην École des chartes…». Η Σχολή των Χαρτών (με την έννοια «εγγράφων», «επισήμων κειμένων»), ιδρυθείσα το 1826, εντάσσεται στο πλαίσιο ιστορικών σπουδών και προετοιμάζει διαχειριστές αρχείων, βιβλιοθηκών, μουσείων και άλλων δημοσίων υπηρεσιών.

245-6 (σημ.), «…ο κατάλογος των έργων…». Οι αντίστοιχοι ελληνικοί τίτλοι των έργων του Ωγκυστέν Κοσέν, στη σειρά που εμφανίζονται στην υποσημείωση, είναι οι ακόλουθοι.

Με τον Σ. Σαρπαντιέ, Η εκλογική εκστρατεία του 1789 στη Βουργουνδία

Η κρίση της επαναστατικής ιστορίας: ο Ταιν και ο κ. Ωλάρ

«Πώς εξελέγησαν οι βουλευτές στις Γενικές Τάξεις»

Το μεγάλο σχέδιο του παπικού πρέσβη Μπαργκελίνι και του αββά Ντεζίλ εναντίον των Μεταρρυθμιστών (1668)

«Επιστολές από τον πόλεμο»

Με τον Σ. Σαρπαντιέ, Αποφάσεις της επαναστατικής κυβέρνησης (23 Αυγούστου 1793-27 Ιουλίου 1794)

Οι Εταιρείες Σκέψης και η Δημοκρατία. Μελέτες επαναστατικής ιστορίας

Η Επανάσταση και η ελεύθερη σκέψη: η κοινωνικοποίηση της σκεψης (1750-1789)· η κοινωνικοποίηση του ατόμου (1789-1792)· η κοινωνικοποίηση των αγαθών (1793-1794)

Οι Εταιρείες Σκέψης και η Επανάσταση στη Βρετάνη, τ. I, Αναλυτική ιστορία, τ. IΙ, Σύνθεση και αιτιολόγηση

Επί της οικονομικής πολιτικής της επαναστατικής κυβέρνησης

Επαναστατικές αφαιρέσεις και καθολικός ρεαλισμός

Με τον Μ. ντε Μπουέρντ, Στοιχεία των κυριοτέρων επιχειρήσεων της επαναστατικής κυβέρνησης

248, «…από τη θεατρική μονομαχία τους…». Ο Ωλάρ ήταν υποστηρικτής του Δαντόν και ο Ματιέ του Ροβεσπιέρου.

255, «…έρευνες του Λε Πλαι…». Ο Frédéric Le Play (1806-1882), μηχανικός συντηρητικών πεποιθήσεων, θεωρείται από τους πρωτεργάτες της γαλλικής κοινωνιολογίας. Στο έργο του les Ouvriers européens (Οι Ευρωπαίοι Εργάτες) αναλύει τις συνθήκες ζωής και εργασίας των εργατών σε διάφορες ευρωπαϊκές χώρες.

258, «…για την Εταιρεία του Αγίου Μυστηρίου…». Η Compagnie du Saint-Sacrement ήταν μια γαλλική μυστική καθολική εταιρεία που ιδρύθηκε το 1630 και καταργήθηκε το 1666 από τον Λουδοβίκο 14ο.

263, «…Μίκελς…Οστρογκόρσκι…». Οι Robert Michels (1876-1936) και Moïsseï Ostrogorski (1854-1921) θεωρούνται από τους ιδρυτές της πολιτικής κοινωνιολογίας.

274, «…από την εξέγερση του «Προπυργίου»…». Το «Προπύργιο» (bastion) ήταν το γενικό όνομα για τους ευγενείς της Βρετάνης.

279, «…στη μεταρρύθμιση Λαμουανιόν…». Ο Chrétien-François de Lamoignon (1735-1789), «υπουργός δικαιοσύνης» από τον Απρίλιο του 1787, προσπάθησε ανεπιτυχώς τον Μάιο του 1788 να επιβάλει μια μεταρρύθμιση που περιόριζε την εξουσία των παρλαμέντων.

284, «…του αριστερού Συνασπισμού…». Ως αριστερός Συνασπισμός (Bloc des gauches) είναι γνωστή η εκλογική συμμαχία μετριοπαθών ρεπουμπλικανών, ριζοσπαστών και σοσιαλιστών για τις γαλλικές βουλευτικές εκλογές του 1902.

293 (σημ.), «…από τον Πούφεντορφ στον Ρουσσώ…». Ο Samuel von Pufendorf (1632-1694) ήταν Γερμανός νομικός, ιστορικός και φιλόσοφος, τα γραπτά του οποίου περί φυσικού δικαίου επηρέασαν τον Ρουσσώ.